İslam öncəsi ərəb paqanizmində bir sıra tanrılar və tanrıçalar vardı. Bu gün onlardan üçü – Al-Uzza, Al-Lat və Manat (və ya Mənat) haqqında danışacağıq, hansılar ki, daha çox məşhurdurlar. Hər üç tanrıça ərəb paqanizmində triada təşkil edirdi. Şimalda Nəbatilərin Petrasından tutmuş, cənubdakı əfsanəvi Ərəbistan krallıqlarına, Səba (Sheba) və İranadək olan böyük bir arealda bu tanrıçalara sitayiş edilirdi. Hətta Məhəmməd dövründə Məkkədə də çox populyar idilər. Bunların hər üçü bəzən Al-Lahın (yəni Allahın) qızları hesab edilirdi. Bəzən isə Manat və Al-Lat Al-Uzzanın qızları olaraq qeyd edilirlər.
Bu üç tanrıçanın adı “Qurani-Kərim”də, konkret olaraq “ən-Nəcm” surəsinin (53) 19, 20 və 23-cü ayələrində çəkilir.
“ən-Nəcm” surəsi 53:19
أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى
Lat və Uzzanı gördünüzmü?
“ən Nəcm” Surəsi 53:20
وَمَنَاةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرَىٰ
Bəs digər üçüncüsü olan Mənatı?!
“ən Nəcm” Surəsi 53:23
إِنْ هِيَ إِلَّا أَسْمَاءٌ سَمَّيْتُمُوهَا أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِهَا مِنْ سُلْطَانٍ ۚ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا
الظَّنَّ وَمَا تَهْوَى الْأَنْفُسُ ۖ وَلَقَدْ جَاءَهُمْ مِنْ رَبِّهِمُ الْهُدَىٰ
Onlar yalnız sizin və atalarınızın ad qoyduqları şeylərdir. Allah onlar haqqında heç bir dəlil nazil etməmişdir. Rəbbi tərəfindən onlara doğru yolu göstərən rəhbər gəldiyi halda onlar yalnız zənnə və nəfslərinin arzularına uyurlar.
Al-Uzza “güclü”, “qüdrətli” anlamına gəlir. Yunanlar onu öz “Ourania”larıyla (“Səmavi”, Afroditanın ekvivalenti və bir ilham pərisinin adı) və bir ay tanrıçası və Karfagenli Tanitin Roma adı olan “Caelistis”lə bağlayırlar. Al-Uzza bəzən İsis ilə, digər qaynaqlara görə isə Minerva və ya Afina ilə eyniləşdirilir ki, bu da onu bakirə bir döyüşçü tanrıça sifətinə salır.
Al-Lat, Herodot tərəfindən “Alilat” olaraq anılır və onu Afrodita, bəzən isə Afina ilə eyniləşdirir. O, “Tanrıların Anası” olaraq adlandırılır. Bahar və bərəkət tanrıçası, rifah gətirən torpaq tanrıçasıdır. O və Al-Uzza bəzən qarışdırılır.
Manat və ya “Manawayat”, adının ərəbcə “maniya” sözündən yarandığı və “tale”, “qiyamət”, “ölüm” anlamları daşıdığı, yaxud da “menata” sözündən yaranıb “parça”, “qisim” mənaları verdiyi iddia edilir. Çox qədim bir Tanrıdır və kultu həm Al-Uzza, həm də Al-Latdan daha qədim olduğu deyilir.
Manatın həmçinin “bərəkət” anlamı daşıdığı da qeyd edilir. Bir çox ölkələrin (məsələn, Azərbaycanın) pul vahidi – “manat”ın adının burdan gəldiyi ehtimal olunur.
Mövzu çox maraqlıdır və daha geniş araşdırmağa ehtiyac var. Gələn yazılarımızın birində bu mövzuda daha geniş bir yazı təqdim edəcəyik.
