Azərbaycanda ilk rəsmi aptekin XIX əsrin ortalarında (1850-ci il) Salyan qəzasının, indiki Neftçala rayonunun ərazisində açılan Bankə apteki olduğu deyilir. Bəli, günümüzə qədər gəlib çıxan bu aptek tarixi bir hadisədir və 172 ildən çoxdur ki, fasiləsiz fəaliyyət göstərir. Bankədən bir az yuxarıda, Kür sahilində yerləşən Tatarməhlə kəndində, “Allah mədəni” deyilən adlanan balıqçılıq müəssisəsində yanğın baş verir və 1841-ci ildə vətəgələr, xəstəxana, inzibati idarələr yaşayış sahələri ilə birlikdə Bankəyə köçürülür. Məhz həmin dövrdə 1850-ci ildə ilk aptek belə yaradılır. Gəmilərlə Rusiyadan gətirilən zəngin dərman ehtiyatına malik olan aptek nəinki yerli əhalinin, hətta regionda yerləşən qonşu kənd, qəsəbə və şəhərlərin də tibbi ehtiyacını ödəyir. Hətta Bakı, Gəncə, Lənkəran kimi şəhərlərdən də həkimlər və xəstələr çətin əldə olunan dərmanlar üçün ölkənin bu ilk və yeganə aptekinə üz tuturmuşlar.
Lakin qeyd edim ki, öncələr də Qarabağda ənənəvi apteklər fəaliyyət göstərirdi. Onlara “əttar dukanlar” (əczaçılıq dükanları) deyirdilər və orda təkcə dərman deyil, həm də şəxsi gigiyena vasitələri, həmçinin buxur və kosmetika satılırdı.
Görkəmli Azərbaycan yazıçısı Yusif Vəzir Çəmənzəminlinin atası Mir-Baba Mir-Abdulla oğlu 1830-cu illərdə Ağdam şəhərində aptek sahibi olub. Qeyd edim ki, 1828-ci ilə qədər Azərbaycan ərazisində Avropa tipli aptek yox idi. Yalnız Rusiya imperiyası dövründə bütün Zaqafqaziyada olduğu kimi Azərbaycanda da, belə xəstəxanalar, apteklər yaradılmış, rus həkimləri buraya özləri ilə yeni biliklər gətirmişlər.
Məhz, Avropa tipli aptekin ilki, 1830-cu ildə Ağdamda yaradılıb. Onun aptekində yüzdən çoxu bitki mənşəli olmaqla 142 adda dərman satılırdı. Çəmənzəminlinin özü isə əczaçı oğlu olduğu üçün “Həkim” hekayəsində XIX əsr Azərbaycan həkimlərinin həyat və təcrübəsindən bəhs edib.
Azərbaycanın tanınan tarixçisi, mərhum Fərid Ələkbərov yazırdı: “Ağdamda onun sahib olduğu aptekdə bitkilərdən, heyvanlardan və minerallardan hazırlanmış yüzlərlə dərman preparatları satılırdı. Onların arasında çobanyastığı, nanə, kəklikotu, şəfalı bal, kərgədan buynuzu, pələng öd, ənbər, müşk, bezoar daşı və mumiya kimi ekzotik vasitələr var idi. Buxurdan yalnız ətir kimi deyil, həm də dərman məqsədləri üçün istifadə olunurdu. “
Qarabağın səfalı dağlarından toplanmış çiçək və otlara Şərqin əczaxanalarında rast gəlmək olurdu. Onların arasında dazı, andız, çobanyastığı otları və məşhur xarı bülbül çiçəyi də varmış. Burada müxtəlif xəstəliklərin müalicəsində dərman vasitələri kimi soğandan, sarmısaqdan, tozağacı şirəsindən, bağayarpağıdan, gülxətmi kökündən və digər bitki dərman xammalından istifadə edirmişlər.
