1963-cü ildə ABŞ-ın Yel (Yale) Universitetinin professoru Stenli Milqrem (Stanley Milgram) tərəfindən dəhşətli bir təcrübə həyata keçirildi. Bu təcrübə insanların daxilində yatan “canavarı” üzə çıxardırdı. O, bu araşdırma haqda ilk 0laraq, “Anormal və Sosial Psixologiya Jurnalı”nda (Journal of Abnormal and Social Psychology) məlumat verib.
Təcrübələrə nasist cani Adolf Eyxmanın Qüdsdə mühakimə olunmasında üç ay sonra, 1963-cü ilin iyulunda start verildi. Milqrem təcrübəsi bu suallara cavab axtarırdı: Eyxman və yəhudi soyqırımında iştirak edən yüz minlərlə cinayətkar sadəcə onlara verilən əmrləri yerinə yetirmiş ola bilərdilərmi? Onların hamısı cinayətkar idilərmi, yoxsa sadəcə əmri yerinə yetirməyə məcbur insanlardılarmı?
Təcrübə üçün 20 ilə 50 yaşları arasında bütün kəsimdən olan kişilər qəzet elanı vasitəsilə seçilmişdi. Elanda könüllülər kiçik ödənişlər – 4.5 $ müqabilində bu təcrübəyə dəvət olunmuşdular.
Könüllü laboratoriyaya gəldikdə ona və digər şəxsə izah edirlər ki, müəyyən linqvistik materialın öyrənilməsində cəzanın rolu tədqiq olunur. İki nəfərdən biri “müəllim”, digəri “öyrənən” rolu oynamalıdır. “Müəllim” “öyrənənə” kağızdan söz birləşmələrinə aid o qədər də çətin olmayan tapşırıqlar oxumalıdır. “Öyrənən” isə tapşırıqların düzgün cavabını deməlidir. “Öyrənən” düzgün cavab vermədikdə “müəllim” onu elektrik şoku ilə cəzalandırmalıdır. İlk səhvin cəzası 15 v-dur. Hər səhv cavabla elektrik cərəyanının gərginliyi 15 v artmalıdır və bu qayda ilə 450 v-a çatdırılmalıdır.
Burada tək bir “tələbə” vardı və o da təlimat üzrə tapşırıq almışdı. Yəni ona səhv cavablardan sonra veriləcək elektroşok, əslində olmayacaqdı. Sadəcə bunun imitasiyası yaradılacaqdı. “Müəllim” və “tələbə” bir-birilərini görmür, ayrı-ayrı otaqlara salınırdılar və sadəcə, bir-birinin səslərini duyurdular.
Cihazın 15 v-dan 450 v-a qədər cərəyan buraxan 30 düyməsi vardı. Hər düymənin üzərində uyğun gərginlik dərəcəsi qeyd edilmişdi. Öyrənən səhv cavab verdikdə iştirakçı bu düymələr vasitəsilə öyrənənə elektrik cərəyanı göndərməli idi. Əslində, bu cihaz imitatordur, cərəyan istehsal etmir, lakin “müəllim”in bundan xəbəri yoxdur. İştirakçı “öyrənən”ə tapşırıqları oxuyur. “Öyrənən” əvvəldən şərtləşdiyi kimi, vaxtaşırı səhv cavablar verir və bu zaman hər səhv cavabla artan elektrik cərəyanı ilə “cəzalandırılır”. “Müəllim” “öyrənən”ə 150 v cərəyan göndərəndə “öyrənən” əvvəlcədən laboratoriya aparıcısı ilə müəyyənləşdirilmiş qaydaya uyğun olaraq etiraz etməyə başlayır. Şikayətlər zamanı “müəllim” yanında oturmuş və prosesi izləyən laboratoriya aparıcısından məsləhət istəyir və o, “müəllim”in göstərdiyi hər tərəddüdündə sadəcə dörd cümlələrdən istifadə edirdi:
- 1-ci cümlə: “Zəhmət olmasa, davam edin!”
- 2-ci cümlə: “Sizin davam etməniz eksperiment üçün vacibdir!”
- 3-cü cümlə: “Siz davam etməlisiniz!”
- 4-cü cümlə: “Sizin başqa seçiminiz yoxdur, davam etməlisiniz!”
Təcrübənin əsas variantlarında iştirakçıların 65%-i tam tabe olma nümayiş etdirərək, eksperimentatorun əmri ilə “”öyrənən”ə göndərdikləri cərəyanı 450 v-a çatdırırlar. İştirakçıların 35%-i müxtəlif mərhələlərdə “öyrənən”ə daha çox zərər vurmaq istəməyərək, eksperimentatorun əmrinə tabe olmaqdan imtina edir və təcrübəni yarıda saxlayırlar.
Tam tabe olan iştirakçılar təcrübə zamanı davranışları ilə fərqlənirdilər. Onlardan bəziləri hərəkətlərinə heç bir şübhə göstərməyərək, inamla cərəyanı maksimum səviyyəyə qaldırırdılar. Bəziləri isə öyrənənin tərəfini saxlamağa, onun tapşırığını asanlaşdırmağa, cəzasını yüngülləşdirmək məqsədilə eksperimentatorla mübahisə etməyə çalışır, lakin sonda yenə də eksperimentatorun iradəsinə tabe olurdular. Tabe olanların əksəriyyəti “öyrənən”ə verilən cəza üçün məsuliyyəti əmr verən eksperimentatorun və tapşırığı yaxşı yerinə yetirə bilməyən “öyrənən”in üzərinə qoyur, özlərini daha az məsuliyyətli hesab edirdilər.
Tabe olmayan iştirakçıların əksəriyyəti “öyrənən”ə verilən cəza üçün məsuliyyəti öz üzərilərinə götürürdülər.
Milqrem təcrübəsi əslində bizə insanların nə qədər acımasız hisslər daşıdığını göstərmiş oldu.
Tarihkomplo.com
