Azərbaycan xalqının formalaşması prosesində iştirak etmiş et...
İsmayıl Süleymanov, Tədqiq və Tətöbbə, Yazarlar

Azərbaycan xalqının formalaşması prosesində iştirak etmiş etnoslar

Paylaşmaq

“Etnogenez” tarxin bir bölməsi olmaqla yanaşı, xalqın yaranma, təşəkkül prosesini öyrənir. “Etnogenez” yunan sözü olub, “etnos” (xalq, tayfa) və “genezis” (“yaranma”) sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlib.

Beləliklə, etnogenez – bir etnosun sinfi cəmiyyətdə, müxtəlif etnik komponentlər bazasında inkişaf prosesidir. Bu prosesdə bir və ya bir neçə etnos iştirak edir, bir-biri ilə qaynayıb-qarışır. Proses iki mərhələdən keçir: Birinci mərhələdə fasiləsiz olaraq bu proses gedir, sonrakı mərhələdə isə proses yekunlaşaraq, yeni etnos meydana çıxır.

Azərbaycan xalqının etnogenezi məsələsi tariximizin ən mürəkkəb, ən ziddiyyətli problemlərindəndir. Çünki uzun müddət Sovet hakimiyyətinin təsiri altında təbii olaraq, tariximiz, xüsusilə etnogenez məsələsi rus-sovet tarixçilərinin, eləcə də İranşünas alimlərin təsiri altında formalaşdırılmışdır. Digər tərəfdən, “mərkəzdən” gələn tapşırıqlar xalqımızı soykökündən uzaqlaşdırmaq məqsədi daşıyırdı. Xalqımıza türk mənsubiyyətini unutdurmaq, təbii ki, o zaman SSRİ-nin siyasətinə uyğun idi və bölgədə, regionda türk məfhumunun yox edilməsinə yönəlmişdi. Təsadüfi deyil ki, bunlar bizi öz soykökümüzdən uzaqlaşdırmaq, türk kimliyimizi unutdurmaq üçün idi.  Ənənəvi olaraq, türklərin bölgəyə XI əsrdə – Səlcuqların yürüşü ilə gəldiyi ideyası uzun illər tarixşünaslıqda hakim fikir olub. Bu gün də biz bu məsələdə hələ tam olaraq, yekun nəticəyə gələ bilmirik.

Azərbaycan xalqının etnogenez prosesi ilk dövlət qurumları yaranan dövrdən etibarən  başlamışdır. Sözsüz ki, ilk dövlətlərimiz olan Manna və Atropatena dövlətlrəinin əhalisinin milli mənşəyi məsələsi bu prosesin ilkin nöqtəsidir. Lakin bunlardan da əvvəl, regiona axın edən müxtəlif mənşəli tayfalar regionun etnik xəritəsinin mürəkkəbləşməsinə xidmət etmişlər.

Bu günkü Azərbaycan türklərinin formalaşması prosesi 3 mərhələdən ibarətdir (Burada bir nüansı qeyd etmək yerinə düşərdi ki, bu prosesdə nəinki türk tayfaları, həmçinin regionun digər avtoxton xalqları da önəmli rol oynamışlar):

  • E.ə. VIII-VII əsrlərdə Şimali Qara dəniz sahillərindən axın edən kimmer, skif, sak tayfaları;
  • VI-VIII əsrlərdə “xalqların böyük köçü” nəticəsində bölgəyə gələn hun, bulqar, peçeneq, sabir, kəngər və s. türk tayfalarının axını;
  • XI əsrdə Orta Asiyadan Səlcuqların axını.

Azərbaycan xalqının formalaşması prosesini təsnifləşdirərkən, yaranma prosesində iştirak edən xalqları və tayfaları mənşəyinə görə 3 qrupa ayırmaq lazımdır. Çünki bunlardan birinin yerini o birindən az və ya çox göstərmək düzgün olmazdı. Beləliklə, xalqımızın formalaşması prosesində bir-birindən mənşəcə fərqli üç sistem rol oyanmışdır.

  • Türkdilli tayfalar
  • İrandilli tayfalar
  • Qafqazdilli tayfalar

Azərbaycan ərazisində ilk dövlət qurumlarının, daha doğrusu, tayfa ittifaqlarının  yaranması e.ə.IV minilliyə gedib çıxır. Şübhəsiz, sivilizasiyanın ilk işartılarının Ön Asiyada təşəkkül tapması, region olaraq, ora yaxın olan bölgəmizə təsir ötüşə bilməzdi. Ənənəvi tarixşünaslığımızda belə bir fikir var ki, Azərbaycan ərazisində yaranmış ilk dövlət qurumu Aratta və Lullubi olub. Lakin son zamanlar bunu Yusif Yusifovun təxəyyülünün nəticəsi adlandıranlar da vardır. Doğrusu, Aratta haqqında məlumatlar bizə Şumer dastanları və mixi yazıları vasitəsilə gəlir və bunların mötəbərliyi tarixçilər arasında birmənalı qarşılanmır. Lakin kutilərin bölgədə hegemonluğu dünya tarixçiləri tərəfindən də təsdiqlənmiş faktdır.

Aratta sakinlərinə, yəni bu ölkənin əsas etnosuna gəlincə, mixi yazılarda onlardan “turuk” adı altında bəhs edilir. Akkad və aşşur mənbələrindən belə məlum olur ki, bu xalq Cənubi Azərbaycan və Şərqi Anadolu ərazisində yaşayırdı və Arattada məskun idi. Turukkular Aratta ilə Aşşur arasında qalan ərazilərə sahib olmaq uğrunda aşşurlarla mübarizə aparırdılar.

Türklərin adının Azərbaycan sakinləri kimi hələ eradan əvvəl akkad və aşşur mixi yazılarında “turukku” kimi qeyd edildiyini ilk dəfə təsbit edən tanınmış alim Zelik Yampolski olmuşdur. O, türklərin mənşəyi və ilk ana yurdu barədə o vaxta qədər rus – sovet tarixşünaslığında mövcud olan rəsmi baxışlara qarşı çıxaraq bildirmişdi ki, akkad mənbələri “türk” etnoniminin qeydə alındığı ən qədim yazılı mənbələrdir. Eradan əvvəl birinci minilliyə aid Urartu mixi yazılarında da eyni xalqın adı, eyni ərazinin sakinləri kimi qeyd edilmişdir. Urartu mənbələrində həmin xalqın adı “turuxi” kimi çəkilr.

Firidun Ağasıoğlunun fikrincə, Aşşur mənbəlrində rast gəlinən “turukku” etnonimi “türk”etnik adının aşşur dilindəki səsləniş və yazılış formasıdır. İlk dəfə Zelik Yampolski tərəfindən söylənilən bu fikrə sonralar Əbülfəz Hüseyni, Cəfər Cəfərov, Məhəmməd Hatəmi Tantəkin, Yusif Yusifov, Qiyasəddin Qeybullayev, Tofik Hacıyev, Mahmud İsmayıl, Kamil Əliyev, Firidun Ağasıoğlu, Nizami Xudiyev və s. kimi Azərbaycan alimləri də şərik çıxmışlar. Yusif Yusifovun yazdığına görə, “türk” adına erkən orta əsrlərə aid hind qaynaqlarında “turukka”, Xotən mətnlərində “ttrruki”, Tibet mənbələrində “druq” və “druqu” formasında rast gəlmək mümkündür.

Turuklar barəsində ilk məlumatlara e.ə. XlV yüzilliyə aid Aşşur mənbələrində rast gəlindiyini, daha sonra isə “turux” (və ya turuxi) adı ilə Urartu mənbələrində məlumat verildiyini vurğulayan Mahmud İsmayıl da onların alimlər tərəfindən türklərlə eyniləşdirildiyini söyləməkdədir..

Lakin bu fikrin əleyhinə çıxanlar, yəni bu halda söhbətin sadəcə adların təsadüfi bənzəyişindən gedə biləcəyini, türk xalqının Altayda formalaşdığını və çox-çox sonralar Ön Asiya və Qafqaza gəldiklərini iddia edənlər də təəssüf ki, az deyillər və hətta daha çoxdurlar. Odur ki, biz mövqeyimizi təkzibedilməz şəkildə sübut etməliyik. Hərçənd ki, Aşşur mənbələrində turuklarla (türklərlə) yanaşı, kumen (kuman), qaşqay, tirqiş (türkeş), sak, kanqar, subar, kimmer və s. türk soy və boylarının adının çəkilməsi artıq təkzibedilməz sübutdur. Lakin, görünür, oponentlərimizi susdurmaq üçün bu faktlar da yetərli deyil….”

Bu baxımdan kutilərlullubilər də özünəməxasus yer tutur. Onların da mənşəyinə dair müxtəlif, ziddiyyətli fikirlər dolaşmaqdadır. Xüsusilə, kutilərin türk mənşəli olması haqda mülahizələr geniş yayılmışdır.

Mannalılar Manna dövlətinin yerli əhalisi olmuş, lakin onların mənşəyi barədə yekdil fikir yoxdur.

Prof. Q.Qeybullayev isə bunları qeyd edir ki, “mannalar haqqında məlumat verən assur və Urartu mənbələrində ” maq” etnonimi çəkilmir. Lakin, qədim fars və yunan mənbələrində maq etnonimi işlədilir, Manna etnonimi isə göstərilmir. Maqlar Herodotun yazdığına görə, Midiya tayfa ittifaqına daxil olmuş tayfalardan biridir. Belə nəticəyə gəlmək olar ki, assur və urartu mənbələrindəki Manna və Mana qədim fars və qədim yunan mənbələrindəki maq etnoniminin ekvivalentidir. Buradan manna və maq etnonimlərinin eyniliyi aydınlaşır. Manna ( Mana) etnosunun adı əslində Manq olmuşdur. Başqa sözlə, bu etnonimin sonunu təşkil edən ” nq” qovuşuq səsi danışıqda “q”səsinə keçmiş və manq etnonimi maq etnoniminə çevrilmişdir. Belə bir fonetik əvəzlənmə türk dilləri üçün səciyyəvidir: nq qovuşuq səsi bir halda “n”səsinə (məsələn, qədim türk mənşəli qonqur və donquz sözləri Azərbaycan dilində qonur və donuz kimi tələffüz olunur), digər halda “q” səsinə (məsələn, əsli qovanq olan söz Azərbaycan dilində qovaq kimi tələffüz olunur; yaxud qədim türk mənşəli “tenqri” sözü xakaslarda “teqri”, yakutlarda “dəqiri”, balkar – karaçaylarda “teyri”kimidir) keçdiyinə görə Manqa etnonimi Maq formasını kəsb etmişdir. Bununla aydınlaşır ki, bir sıra tədqiqatçıların illər boyu izah edə bilmədikləri manna (mana) etnonimi manqa etnoniminin fonetik formasıdır. Bu, Manna adını daşıyanların türk mənşəli olduğunu göstərən faktlardan biridir.” İlk dəfə bu məsələni Azərbaycan türkoloqu T. İ. Hacıyev açmışdır. O yazmışdır ki, Manna etnonimi türkmənşəlidir və onun ilkin forması Manqa (“nq”səsilə) olmuşdur[1]

Mannaların dil və etnik mənsubiyyətləri məsələsi ilə çoxlu tədqiqatçı məşğul olmuşdur. Əksər iranşünaslar qeyd edirlər ki, mannalar hürri dillər qrupuna mənsub idilər və Qafqaz dillərinə yaxın dildə danışırdılar. Mannaların türkdilli olması fikri ilk dəfə akademik Y. B. Yusifov tərəfindən irəli sürülmüş və sonra prof. Q. Qeybullayev tərəfindən əsaslandırılmışdır. Mannaların türkmənşəli olduğunu göstərən faktlardan biri də manq etnoniminin Altay-Türk xalqları içərisində indiyədək qalmasıdır.

Baykalətrafı və Amurətrafı tunqus-mancurların rəvayətlərində “manqi” adını daşımış nəhəng gövdəli adamlar haqqında çoxlu rəvayətlər mövcuddur. Bu tayfadan olanlar tunqusların qızlarını oğurlayanlar kimi göstərilir. Bu da maraqlıdır ki, guya tunquslarda, mancurlarda və şamanlarda manqilərin ruhları yaşayır. Çünki manqilər şamanlar olmuşlar.

Bu etnonim qədim türk-monqollarda “manqut” (manq etnonimindən və türkcə cəm bildirən –ut şəkilçisindən) etnonimində qalmışdır. Cənubi-Şərqi Asiyada erkən orta əsrlərdə yaşamış türkmənşəli bir etnosun adı  manqut idi. Hazırda noqaylarda, qırğızlarda, qaraqalpaqlarda, türkmənlərdə və tuvalılarda manqut adlı tayfa vardır. Çingiz xanın qvardiyasının özəyini çox döyüşkən manqutlar təşkil edirdi. Monqol (qədim forması manxol), manq sözündən (türk dillərindəki “q” səsinin monqol dillərində “x” səsi kimi tələffüzü səciyyəvidir) və – ol, -ul şəkilçisindən, manqas (Altayda türkdilli tayfanın adı ), manq sözündən və – as şəkilçisindən ibarətdir. Manqas qədim türk tayfalarından biri sayılır. Y. Q. Ramsted yazır ki, monqolların ulu əcdadlarının türk manqaslarla qanlı müharibələri olmuşdur; mansi (qədim forması manqi), qədim türk tayfalarından birinin adı ; mansi Altay dil ailəsinə mənsub dildə danışan və Altayda yaşayan türk xalqlarından birinin adı; (man, qədim forması manq sözündən və – si,-şi şəkilçisindən, manqi, Altay dil ailəsinə mənsub tunqus – mancurlarda türk tayfasının adı; maniş, Altayda yaşayan bir türk tayfasının adı Гумилев Л. Н. Древние тюрки. М., 1967 , səh 34; monquş (əsli manquş), qırğızlarda bir tayfanın adı; manqol, başqırdlarda türk tayfalarından birinin adı ; munqal və menqu, Tuvada türk tayfalarının adları; munqet, xakaslarda bir tayfanın adı. Qeyd edilməlidir ki, Altay dil ailəsinə mənsub dildə danışan tunqus – mancurlar Amur çayına Manqbu deyirlər (maraqlıdır ki, Amur çayının bir qolu, Kür, digər qolu Urmi adlanır). Tunqus mənşəli ulçilərin etnik adı da manqbudur.[2]

Manq sözünün mənası məlum olmasa da onun qədim türk dillərindəki manqa, munqa (əyilməz, itaət etməyən, öz bildiyini edən) sözü ilə bağlılığı ehtimal edilir. Çingizin nəslindən Menku xanın (1251-1259) əsl adı Manqudur. Babək üsyanı yatırıldıqdan sonra ərəb xəlifəsi tərəfindən Azərbaycana göndərilmiş, Afşinin dayısı oğlu, əslən türk sərkərdə Manquçur (türkcə çur, monqolca sur, yəni qüvvətli, qüdrətli, vüqarlı, əzəmətli deməkdir;) adı da bu sözlə bağlıdır.

X əsrdə Şəkinin hakimi Məhacir (I), XII əsrdə Şirvanşah Mənuçöhr şəxs adları da çox güman bu sözdəndir. Manna (asurca) və Mana (urartuca) etnoniminin sonunu təşkil edən “a” səsinin mənşəyini müəyyənləşdirmək çətindir. Manqa forması Manq etnoniminin şumercə tələffüz forması olması və “a” səsi şumer dilində münasibət bildirən “a” – şəkilçisi olması güman edilir.[3]

            Midiyalılar və ya madaylar e.ə. IX-VII əsr aşur mənbələrinə görə İran yaylasının Xəzər dənizindən cənubda – təqribən, indiki Zəncan-Həmədan, Qəzvin-Tehran zonasında, həmçinin şərqə və cənub-şərqə doğru uzanan rayonlarda məskunlaşmış xalq idi. Midiyalıların ölkəsi İranın şimal-qərbində, indiki Azərbaycan, Kürdistan və Kermanşahin bir hissəsində yerləşirdi.

Midiyalılar haqqında ilk məlumat e.ə IX əsrin 30-cu illərinə aiddir. Müxtəlif dövr mənbələrində onlar amadai, madai, matai (aşur), maday (qədim yəhudi), maktape ( yeni elam) mada (qədim fars) medoi (qədim yunan medoi) medi (latın), mark (qədimi erməni) adları ilə məlumdurlar. Bu adların hamısı nəticə etibarilə Midiyanın etnonimi “mada”dan yaranmışdır. Etimoligiyası dəqiqləşdirilməsə də yəqin ki, mütəxəssislərin hesab etdiyi kimi həmin ad İran mənşəlidir.

Midiya tayfaları İran yaylasına e.ə.II minilliyin sonu – I minilliyin əvvəllərindən gec olmayaraq köçüb gəlmişlər. Herodomun (e.əV əsr) məlumatına görə, midiyalılar altı tayfadan (buslar, paretakenlər, struxatlar, arizantlar, budilər və maqlar) ibarət idilər. Ehtimal ki, Midiya tayfaları daha çox olub.

Albanlar Azərbaycan tarixində xüsusi yeri olan və tarixçilər tərəfindən ən çox tədqiqat obyekti olmaqla yanaşı, mənşəyi barədə ən ziddiyyətli fikirlər olan etnosdur.

Məlumdur ki, mənbələrdə albanlar haqqında ilk məlumat e.ə.331-ci il Qavqamel döyüşü ilə bağlı çəkilir. Pompey Troq albanların Şimali Yunanıstandan – Fessaliyadan gəldiyini söyləmişdir.[4] Moisey Kalankatuklu “Alban tarixi” əsərində albanların mənşəyi barədə maraqlı məlumat verir: “Yafəsin oğullarından – kitarilərdən kiprlilər və albanlar ayrıldı ki, sonradan kiprlilər bütpərəst adalara, albanlar isə dağlıq şimala getdilər…”[5]

“Alban” sözünün etimologiyası barədə fərqli fikirlər mövcuddur. Yuli Solin “alban” adının latın dilindəki “albus” (“ağ”) sözüylə eynilik təşkil etdiyini qeyd edir və bunu onların ağbəniz  olmaları ilə izah edir. Lakin ola bilər ki, bu, təsadüfi oxşarlıqdır. Bundan başqa, alban etnoniminin əsasında “hal” etnoniminin durudğu deyilir. (“-ban” şəkilçisi Qafqaz dillərində cəm şəkilçisidir) Bunu da qonşularının avarlara verdiyi “halbi” adıyla eyniləşdirirlər. “Albaniya” adının “dağlıq ölkə” mənası verməsi barədə də fikirlər mövcuddur. K.V.Trever bunun kelt dilindəki “alp” (“dağ”) sözü ilə izah edir və daha sonra yazır: “qədim kelt adı olan Şotlandiya, əslində Albaniyadır. Çünki ən böyük şotland dağlıq adalar “Arran” adlanırdı…”[6] Bir qayda olaraq, alban tayfaları Qafqazdilli hesab olunmuşlar. Lakin unutmaq lazım deyil ki, alban tayfa ittifaqının adı olmuş, bu etnosla yanaşı, daha 25-26 tayfanın da bu ittifaqa daxil olduğu məlumdur və bunların arasında qafqazdilli tayfalarla yanaşı, türk və İran mənşəli tayfaların da ola biləcəyi mümkündür.

Erməni müəllifi Aqafangelin əsərinin ərəb variantında albanlar alanlar adlandırılır. Bundan başqa, digər erməni mənbələrində “şimallılar” deyərkən, türk tayfaları nəzərdə tutulur. Burada da əsas diqqət hun tayfası olan haylandur tayfasına yönəldilir. Qeyd edək ki, adın əvvəlindəki “h” hərfi erməni dilindəki tələffüzə uyğunlaşdırılmış, sözün əsası isə “aluan” etnonimidir. (“-dur” və ya “-qur” sonluğu isə bir çox türk tayfalarının adında vardır: bayandur, utidur, haylandur, onoqur, sarıqur, uyğur və s.) Haşiyədən kənara çıxaraq qeyd etmək yerinə düşərdi ki, XIII-XIV əsrlərdə Ön Asiyada yaşamış bir türk tayfası “eluan” (“aluan”) adlanırdı.

Orta Asiyada “alban” adlı bir çox tayfa bu günədək yaşamaqdadır. V.V. VostrovM.S.Mukanov qeyd etmişlər ki, qazaxlar arasında türk matay (bəlkə də midiya) və alban adlı tayfalar yaşayır. (Bir maraqlı fakt da ondan ibarətdir ki, Orta Asiya albanlarını çinlilər “azer-bay-jen” adlandırır)

Firudin Ağasıoğlu (Cəlilov)  belə bir tarixi sənədi gün işığına çıxardı. Belə ki, 1723-cü ildə 4 Qarabağ (erməniləşmiş alban) məliyi Rusiya çarına göndərdiyi məktubda şikayət edirlər ki, ləzgilər və yerli Alban türkləri vaxtaşırı onlarla savaşır. Bu, albanların türk mənşəli olmasının bir sübutu ola bilər.

Alban tayfa ittifaqına daxil olan tayfalardan biri də Qarqarlar olmuşdur. Qarqarlar haqqında Strabon geniş məlumat vermişdir: “Qarqarlar amazonkalarla birlikdə Qafqaz dağlarının dənizə yaxın hissəsində – Keravn dağında yaşayırlar. Onlar bura Femiskuradan (Pont) gəlmişlər…”[7] Daha sonra o qeyd edir ki, amazonkalar elə savromatların (sarmat) özüdür. Bu faktı antik müəllif Yustin də müdafiə edir. Şərşünas Kislinq qarqarları çərkəzlərlə eyniləşdirir. Guya alban yazısı qarqar və saxur dili arasında paralel təşkil etməklə, saxur dili əsasında yaranıb. Rutul və saxur dillərində “qarqar” sözü “qonşu”, “yaxın” mənasını verir. V.B.Vinoqradova görə, qarqarlar müasir Çeçen-İnquşetiya ərazisində yaşamaqla, vaynax qrupu xalqlarına yaxın olmuşlar. Moisey Kalankatuklu və erməni müəllif Moisey Xorenatsi qarqarları əfsanəvi Aranın (albanların əcdadı) törəmələri hesab edir.

 Belə bir maraqlı fakt var ki, Karkar şəxs adı Orta Asiyada qıpçaqlar arasında geniş yayılmışdır, hətta əfsanəvi qəhrəman Manasın babasının adı Karkar olmuşdur. V.V. Bartold qeyd edir ki, bu dastan, hətta “Qıpçaq” və ya “Karkar” da adlanır. Bir çox tarixçilər (Y.Yusifov, N.Q. Volkova, P.K.Uslar, A.Q.Şanidze və s.) isə qarqarları Qafqazdilli hesab edir.

Xalqımızın formalaşması prosesində ən böyük rolu olmuş tayfalardan biri də, heç şübhəsiz, saklar (skiflər) olmuşdur. Əslində onlara aid ayrıca bir mövzu həsr edilməlidir. Çünki sakların (skiflərin) yayıldığı ərazi bu günkü Qafqaz ilə məhdudlaşmayıb, Britaniya adasından tutmuş, Fransaya, ordan Balkanlara, Anadoluya, ordan da Orta və Mərkəzi Asiyaya qədər uzanırdı. Avropada “Scythia” adlı qədim ərazi, şübhəsiz ki, skiflərlər bağlıdır. Herodot Asiya skiflərini sak, Plini sakasan, Ptolomey isə sakapan adlandırmışdı.

Sakların türk mənşəli və ya İrandilli olması barədə ziddiyyətli fikirlər mövcuddur.  B.Q. Qafurov, O.Jemeranye, X.Qotye, V.İ. Abayev, Q.Beyli və s. onları irandilli etnos hesab edirlər. V.İ. Abayev “sak” sözünü “maral”, O.Jemeranye isə “getmək, qaçmaq” kimi tərcümə edir. “Avesta” və “Riqveda” kitablarında bu ad “kişi” mənasında verilir. E.Minnz sakları monqol, Q.Qotye isə türk mənşəli hesab edir. Maddi mədəniyyət nümunələri (kurqan, üçtilli ucluğu və s.), skif-heyvan stili, şəxs və yer adları onların türk mənşəli olması fikrini gücləndirir. Qazaxlar arasında şaqa, özbəklər arasında şakay, şakey, qırğızlar arasında sake, saxa, noqaylarda şauqay sözlərinin olması, eləcə də, Saxa-Yakutiya subyektinin adında sak komponentinin olması, Sibirdə aşkar edilmiş qədim türk mədəniyyətlərinin (Andropovo, Afanasyevo) saklarla bağlılığı, onların türk mənşəli olması fikrini təsdiqləyir. Hətta Q.V. KsenofontovN.A.Aristov yakutların özünüadlandırması olan “saxa”nın saklarla bağlı olduğunu iddia edir. A.N.BernştamN.Y.Biçurin Qazaxıstan ərazisində usun (uysun) etnosunu da saklarla bağlayır. B.A.Litvinski isə “Avesta”da sakların “tur” adlandırıldığını yazmışdır.

Sakların bu ərazilərə gəlməsi və məskulaşması barədə müxtəlif fikirlər mövcuddur. Onların skiflərin özü və ya bir hissəsi olmaqla, e.ə. VIII-VII əsrlərdə şimali Qara dəniz sahillərindən Ön Asiyaya və Midiyaya gəldiyi güman edilir. Saklar burada 28 il hökmranlıq etmiş və e.ə. 584-cü ildə geri qayıtmışlar. (İşquz çarlığı)

V.V. Struve qeyd edir ki, onlar skiflərdən ayrı olaraq, e.ə.VI əsrdə Dərbənd vasitəsilə Albaniyaya gəlmişlər. Y.Yusifova görə isə, skiflər İşpakay və Partatuanın, saklar isə Tuqdammenin başçılığı altında bu ərazilərə gəlmişlər.

Albaniyada mövcud olmuş Sakasena əyalətinin adının da saklarla bağlılığı şübhə doğurmur. Erməni müəllif S.T.Yeremyan sak çarlığının Zəyəmçayla Kürəkçay arasında lokalizə edir. S.ter-Avetisyan hətta “Zəyəm” (“Dzeqam”) sözünü də saklarla bağlayır. Sakalrın yayıldığı digər ərazi isə Zəngəzur ərazisi olmuşdur. Bura erməni mənbələrində Siyunik (“Si”- etnosun adı, “uni”-erməni dilində “nəsil”, “-k” isə erməni dilində cəm şəkilçisi), ərəb-fars mənbələrində isə Sisakan adlanırdı. Sakasenanın Kür-Araz çayları arasında yerləşdiyi fikri də mövcuddur. Strabon yazır: “Sakasena Albaniya, Kir çayı və Qoqarena ilə sərhəddir…” Dyakonov ermənilərin etnogenezində sakların mühüm rol oynadığını və mənbələrdə adı çəkilən ilk erməni çarlarının (Skaordi) sak mənşəli olduğunu qeyd edir.[8] Digər erməni müəllif Koryun erməniləri Aşkenazi (Bibliyada saklar belə adlandırılır) soyundan gəldiyini deyir.

Skiflərin tayfa adları da onların türkmənşəli olduğunu göstərir. Herodot skiflərdə bir tayfanın “yirk” adlandığın qeyd edir . İlk dəfə P.İ.Şafarik bu etnonimi türk hesab etmişdir. Bu fikri sonra E.Eyxvald, İ.Potolski və A.Herman qəbul etmişlər. Daha sonra Z.M.Yampolski bu fikri tutarlı elmi dəlillərlə əsaslandırmışdır. Bütün bunlarla yanaşı qədim türk tayfalarından birinin irk adlanması da məlumdur. Altayın türk tayfalarından biri irkin, digəri irkit adlanır. Sibirdə İrkutsk şəhərinin adı da bu etnonimi əks etdirir.

Bir skif tayfası Aqatirs (bu etnonimin sonundakı “s” səsi yunan dilində əlavə olunmuşdur) adlanırdı. Erkən orta əsrlərdə Cənubi rus çöllərində bu tayfa Akatsir kimi məludur. Yunan dilində “ç” səsi olmadığına görə müəlliflər onu “ts” ilə ifadə etmişlər. Q.Qeybullayev qeyd edir ki, bu etnonim səlcuq oğuzları içərisindəki Aqacəri tayfasının adı ilə eyni mənşəlidir.

Herodot skiflərin bir tayfasının adını arimaspi kimi qeyd edir . Bu etnonim türkcə “arim” – yarım (türkologiyada qəbul edilib ki, saitdən əvvəl “y” səsi sonradan əlavə olunma səsdir) və “sepi” – qıyılmış göz sözlərindən ibarətdir. Aydın görünür ki, Arimaspi etnonimi monqoloid irqi üçün səciyyəvi qıyıqgöz adaları ifadə edən addır.

Bir skif tayfasının adını Herodot İssedon kimi çəkir. Bu etnonim türkcə isti və don-paltar sözlərindəndir. Qeyd edilməlidir ki, geyim bildirən sözlərdən etnonim yaranması qədim türklər üçün səciyyəvi haldır: Qaradonlu, Ağköynəkli, Şişpapaqlar və s.[9]

Herodota görə skiflərin böyük bir hissəsi skolot adlanır . Skolot etnonimi iskulut, yaxud da eskolot adının qədim yunanca yazılışıdır ki, iskil, iskul, eskol adından və türk-monqol dillərində cəm bildirən “-ut” şəkilçisindən ibarətdir. Erkən orta əsrlərdə iskil, esqel formasında bu tayfa türk bolqarların tərkibində qeyd olunmuşdur. Özbəklərdə və qaraqalpaqlarda eşkil, qırğızlarda eskil adlı tayfa indi də vardır.

Skiflərin bir tayfası Paralat kimi qeyd olunur. Qədim yunanca paralat kimi yazılmış bu etnonim türkcə “bor” – boz sözündən və olet, ələt etnonimindən ibarətdir. Skiflərdə paralat, Midiyada paratagenlər, erkən orta əsrlərdə peçeneklərdə borotolmat tayfalarının adlarındakı “para” və “boro” komponentlərini Q.Qeybullayev eyni mənşəli sayır.

Türk tarixçiləri arasında da skiflərə böyük diqqət ayrılır. Türkiyə tarixşünaslığında belə bir fikir mövcuddur ki, Britaniya adasında məskunlaşmış keltlər (qallar) oradan cənuba doğru, indki Fransa ərazisində hərəkət etmiş və Qallua (Galloise) əyalətinin əsasını qoymuşlar. Orada isə Balkanlar vasitəsilə Anadoluya gəlmiş və burada Qalata adlı dövlətin əsasını qoymuşlar. Ən maraqlısı isə odur ki, bu dövlətin paytaxtı “Tukije” adlanırmış. Ankara şəhərinin adı da kelt mənşəli “Ancyra” adından törəmişdir.

Saklarla bağlı bu gün ölkəmizdə və qonşu ölkələrdə bir çox yaşayış məntəqələri vardır. (Şəki (orta əsrlərdə Zəngəzur ərazisində də Şəki adlı şəhər olmuşdur), Zaqatala, Tatarıstanda iki Şəki adlı şəhər, Qars vilayətində Şaki şəhəri, İranda Şakabad və s.)

Kəngərlər türk mənşəli etnos olaraq, ilk əvvəl orta Asiyada məskunlaşmış və burada Kanqyuy (Çin mənbələrinə görə) adlı dövlət qurmuşlar. Kəngərlər peçeneqlərin bir hissəsi olmuşlar. IX əsr ərəb coörafiyaçısı İbn Xordadbeh Sırdəryanı Kanqar adlandırmışdı. K.Baryanorodnıy Cənubi rus çöllərində yaşayan peçeneqləri kanqar adlandırırdı.Kəngərlər Albaniyanın iki bölgəsində – qərb hissəsində (indiki Qazax-Gəncə) və Naxçıvan ərazisində məskunlaşmışdı. Onların xristian olduğu qeyd edilir. Hətta “Alban tarixi”ndə Kanqarian adlı rahib yad edilir. Naxçıvan kəngərləri isə 542-552-ci illərdə Suriya mənbələrində xatırlanır.

“Kitabi-Dədə Qorqud” dastanındakı Qanlı Qoca (Kanqlı Qoca) kəngərlər boyundan hesab olunur.

Peçeneqlər həm Orta Asiyada, həm balkanlarda geniş yayılmış, eləcə də xalqımızın formalaşmasında mühüm rola malik türk tayfalardan biri olmuşdur. Onlar yunan mənbələrində “patsinak”, ərəb mənbələrində isə “boçnaq” adlandırdı. Səlcuq türklərinin bir qolu “beçənə” adlanırmış. X əsrə aid anonim “Hüdud-əl Aləm” əsərində peçeneqlərin iki qolu – türk və xəzər qolu qeyd olunur. Peçeneqlər haqqında ən ətraflı məlumat K.Baqryanorodnıya aiddir.

Peçeneqlər Albaniya ərazisində də geniş yayılmışdılar. Buradakı Pazkank vilayəti peçeneqlərin adı ilə bağlıdır. M.Barxudaryan bu vilayəti indiki Cəbrayıl rayonunun ərazisində lokalizasiya edir. XII əsrə aid bir mənbədə Dağlıq Qarabağ ərazisində Bçans adlı vilayətin adı çəkilir. İbn Xordadbeh Qafqazda  Bacunays adlı vilayəti yad edir.

Peçeneqlərə 8 tayda daxil idi: irtim, tsur, gila, kulpey, xarabay, talmat, xopon və teopon

Albaniyanın şimal-şərqində, cənub sərhəddi Beşbarmaq dağı olan Mskut çarlığının (I əsr) əsas əhalisi çullar (çollar) olmuşdur. Burada həmçinin Çol, Tsur, Sul və s. şəhərlər də xatırlanır. Çol şəhəri Dərbənddən 18 km cənubda yerləşirdi ki, indi bu ərazi Torpaqqala adı ilə tanınır.”Çol” etnoniminin mənşəyi barədə müxtəlif iddialar var. İ.Markvart bu adı İran dilləri ilə bağlayır. K.V.Trever və A.R. Şıxsəidov erməni dilindəki “dərə” sözüylə, A.P.Novoseltsev isə yaqnob dilindəki “dar dərə” sözü ilə əlaqələndirir. Erməni müəllif Yegişe çolları xonlarla (hun) eyniləşdirir. Təsadüfi deyil ki, “Alban tarixi”ndə Çol şəhəri “hun qalası” adlandırılır.

Kataklar, Plini tərəfindən katiar, Miletli Hekatey tərəfindən isə katan formasında yad edilir. “VII əsr erməni coğrafiyası” əsərində alban vilayətlərindən biri kimi Tuç-Katak vilayətinin adı çəkilir. XVII əsrədək Qarabağ ərazisində Kotuklu adlı kənd mövcud olmuşdur.

Ərəb coğrafiyaçısı Əl-Bəlazuri VII əsr hadisələri ilə əlaqədar olaraq yazır ki, Həbib ibn Məsləmənin başçılığı altında ərəb ordusu Arranın digər bölgələri ilə yanaşı, Xerxilyan bölgəsini də tutmuşdular. Bu yer “Alban tarixi”ndə Xarqlan kimi yad olunur. Bu toponim kergillər adlı tayfanın adı ilə bağlıdır. (Naxçıvanın Ermənistan ərazisində yerləşən, anklav kəndi olan Kərki kəndinin adı da bu etnosla bağlıdır). V.V. Radlov altaylılar və tuvalılar arasında bu tayfanın mövcud oludğunu yazır. Hazırda türkmənlər arasında qırqıl adlı tayfa mövcuddur.

Komanlar, tariximizdə, xüsusilə etnogenez tariximizdə xüsusi yeri olan tayfalardan biridir. İlk dəfə komanlar (kumanlar) haqqında Plini məlumat vermişdir. “Alban tarixi”ndə Qomenk vilayətinin adı çəkilir. Komanlar qıpçaqlara verilən digər addır. Qıpçaqların məskunlaşdığı ərazilər indki Gəncə-Qazax, Borçalı, Qarabağ və Ermənistan ərazisi hesab olunur. Bu gün Ermənistanda “erməni qıpçaqlar” adlı qrup var ki, onlar güman ki, xristianlaşmış albanlardır.

V-VII əsrlərdə erməni mənbələrində Albaniyada ijmax (kimak) adlı tayfa yad edilir.Adın əsl formasının “kaymak” olduğu güman edilir.[10] S.Aşurbəyli qeyd edir ki, onlar haqqında ilk məlumat V əsr erməni müəllifi Favstos Buzanda aiddir. İ.Əliyev kimakları qazaxlar arasında yaşayan şomekey tayfası ilə eyniləşdirir. Şamaxı rayonun, eləcə də bir neçə Qaymaqlı adlı kəndlərin adı kimaklarla bağlıdır.

Şarvanlar (suranlar) bu coğrafiyada yaşayan xalqlardan biri hesab olunur. “VII əsr erməni coğrafiyası”nda qeyd olunur ki, suranlar digər tayfalarla birlikdə Sarmatiyada – Kürün mənsəbindən Volqanın mənsəbinədək olan ərazidə yaşayırlar. İ.Markvart onları irandilli hesab edir. V.F.Minorski isə qeyd edir ki, bu, İranın Xəzərsahili Şir vilayətinin adı il bağlıdır. İ.A.Cavaxişvili suranları Qafqazdilli sarmatlarla eyniləşdirir.

Aranlar Albaniyanın əsasını qoyan Aranilər sülaləsi ilə bağlıdır. Albaniya ərazisində hətta Mets-Arank adlı vilayət də mövcud olub. Orta əsrlərdə qıpçaqların bir boyu kimi uran (uren) tayfalarının olduğu qeyd edilir.

Yaqut əl-Həməvi  Qarabağ ərazisində iki Tərtər çayın – Böyük və Kiçik Turturun mövcud olduğunu qeyd edir. Ə.Cəfəroğlu turturları (tərtərləri) şərqi türk tayfalarından biri hesab edir. Cənubi rus çöllərində terterobiçi adlı tayfa mövcud olub. Onlar qıpçaq və hunlar arasında yaşayırmışlar.

Strabon tərəfindən sodelər (savdeylər) isodik, Ptolomey tərəfindən isə  isond adlandırılırdı. Bəzən onları səhvən çeçenlərin əcdadı hesab edirlər. Albaniyanın vilayətlərindən biri Sotk idi. S.T.Yeremyana görə, Sotk indiki Basarkeçər ərazisini əhatə edir.1727-ci ilə aid bir arxiv sənədində Qarabağda Sadak-Tor bölgəsinin adı yad edilir. Bu gün Gürcüstanla sərhəddə (xüsusilə Qazax rayonu ilə) Sadıqlı, Gürcüstanla Ermənistan arasında Sadaxlı kəndi mövcuddur.

Hunların xalqımızın formalaşmasında oynadığı rol haqqında geniş yazmağa ehtiyac yoxdur. Mərkəzi Asiyada qurduqları böyük imperiya onların qərbə doğru axınına səbəb olmuşdu. Onların şimali Albaniyada mövcud olduqalrı barədə ilk məlumat D.Periyegetə məxsusdur. K.V.Trever və İ.A.Orbeli xon və hunları fərqli etnoslar hesab edirdi. Lakin hunların türk mənşəli olması təkzibedilməzdir. Hunların adı ilə bölgədə bir çox yer adları mövcuddur. Hunan qalası (Tovuz), Xonabad (Bərgüşad) bu etnosu öz adında saxlayan yer adlarından az hissəsidir. Qədimdə Qarabağ düzü Xonaşen adlanırdı.

Bulqarlar da hunlar kimi qərbə doğru hərəkət edərək bizim bölgədə məskunlaşmış və xalqın formalaşması prosesində yaxından iştirak etmişlər. M.Xorenatsi onların indiki Ordubad ərazisində məskunlaşdığını qeyd edirdi. Bulqarların bir qolu basil (Borçalı, Barşalı və s.) adlanırdı. Digər bulqar qrupları isə çuvayrlar, qazanlar, çaqarlar, kullar, oxsunlar (Qazançı, Çaxırlı, Qullar, Xubayrlı, və s.) idi.

Bulqarların bir qolu kimi savarların da adı çəkilir. Bu günkü Şabran (Ptolomeyə görə, Şapotren. V.F.Minorski və S.Aşurbəyli isə bu adı İran şahı Şapurun adı ilə bağlayır.), Biləsvuar toponimlərinin suvarlarla bağlı olduğu iddia edilir. K.Kreçmer isə savarları savromatlara aid edir.

M.Kalankatlı Albaniyada Qoroz adlı qalanın olduğunu yazır. Z.Bünyadov bunu Gorus rayonu ilə eyniləşdirir. Bu toponim isə xurs tayfasının adı ilə bağlıdır. M.Şərifli X əsrin 80-ci illərində Şirvanın üç böyük şəhərindən (Şirvan və lahican ilə birlikdə) birinin Xursan olduğunu qeyd edir. (IX əsr səlnaməçisi Məsudi buranı Xorasan kimi də xatırlayırdı)

Miletli Hekatey bu ərazilərdə yaşayan tayfalar arasında dondarların da adını çəkir.V.V.Latışev və P.K.Uslar onları irandilli (alan-osetin) hesab edir. Onların Kuban ərazisində yaşadıqları və irandilli olduqları, dondar sözünün osetin dilində “çayı saxlayanlar” mənasında işləndiyi barədə mülahizələr də söylənmişdir. Lakin dondarlarla bağlı bütün izlər onların türk tayfalarından olduğunu göstərir.  Bu gün Tovuz  və  Qubadlı rayonlarında Dondarlı, Tovuzda Dondar Quşçu, Şabran rayonu ərazisində Qala Dondar qala xarabalıqları və s. kimi toponimlərdən aydın olur ki, dondarlar Qafqaz Albaniyasının şimal-qərb ərazilərində yaşamışlar.

Qərbi türk xaqanlığına daxil olan xalqlardan (telə, şato, tubo, dulu, turkeş, quzan və s.) biri də xəzərlər olub. Onların türk tayfası olması bu gün heç bir şübhə doğurmur. Lakin V.Q.Kotoviç və S.A.Pletnyova onları irandilli hesab edirlər.

Kaspilər etnik mənsubiyyəti qeyri-müəyyən olan tayfalar hesab edilir. Bu tayfanın adını ilk dəfə Herodot çəkmişdir. Tədqiqatçıların fikrincə Kaspilərin Midiyada və Albaniyada yaşadıqları yerlərin coğrafi koordinatlarını dəqiq müəyyən etmək çətindir. Tədqiqatçılar qədim mənbələr əsasında kaspilərin Albaniyada iki bölgədə – indiki Dərbənd zonasında və Mil düzündə yaşadıqlarını müəyyən etmişlər. Kaspilərin digər hissəsi Midiyada – Kürün Arazla birləşdiyi yerdən Xəzərədək olan hissəsindən cənubdakı ərazidə məskun idi. Qədimdə Albaniyaya aid olmayan bu ərazi indi Şimali Azərbaycana məxsusdur. III əsrdən bu ərazi Balasakan adı ilə məlumdur.

Ptolemeyin bir məlumatı çox maraqlıdır ki, Araz Şərqə hərəkət edən Kaspi dağlarına qədər gedir, sonra şimala dönərək bir qolu Xəzərə tökülür, digər qolu Kürlə birləşir. Prof.Q.Qeybullayev qeyd edir ki, bu məlumatda Kaspi dağları Füzuli rayonunun Arazsahili dağlıq ərazisi və onunla üzbəüz yerləşən Cənubi Azərbaycan ərazisinin dağlıq bölgəsi ola bilər. Kaspilərin üçüncü hissəsi Midiyanın şərqində məskun idi. İ. M. Dyakonov onların kassitlərlə qohum olduqlarını yazmışdır. Ümumiyyətlə bütün iranşünaslar qədim Ön Asiyada bir dil ailəsinin mövcud olduğunu yazmış və onu şərti olaraq həm də Kaspi dil ailəsi adlandırmışlar. Bu fikir Kaspi etnonimindəki “-pi” komponentindən irəli gəlib; onu  elam dilində cəm bildirən şəkilçi saydıqlarına görə kaspilərin özlərini də elam mənşəli hesab etmişlər. Kaspilər təkcə Midiya və Albaniya ərazisində yox, Herodota görə, Orta Asiyada – Əhəmənilər dövlətinin XV satraplığında da yaşayırdı. Aydındır ki, Orta Asiyada Qafqazdilli, yaxud Elamdilli xalq yaşamamışdır. Q. Qeybullayev hesab edir ki, Kaspi etnonimindəki “-pi” sözü kənardangəlmə söz deyil. Ehtimal ki, kaspi etnonimi kasbi kimi səslənmişdir. Ədəbiyyatda Cənubi Azərbaycanda Qəzvin şəhərinin adının Kaspi etnonimi ilə bağlı olması fikri deyilmişdir. Kaspilərin tarixən yaşadıqları regionlardan birinə – Əhəmənilərin XI satraplığına tuş gəlir, həm də ki, Qəzvin əhalisi türk – azərbaycanlılardan ibarət şəhərdir. Qəzvin (güman ki, Kasbiyən adının təhrifi) toponimindəki“-vi” komponenti, Kasbi etnoniminin “-bi” komponentinin şəklidir.  Kaspi dilini Qafqaz dilləri ilə bağlayan yeganə söz “vahşu” (“allah”) sözüdür

Kaspilərin türk mənşəli olması fikrini dəstəkləyənlər bunu əsas götürülər ki, etnonimin kökündə “kas” sözü durur. V.V.Radlova görə, kaslar Altay və Sibirdə yaşayan kaçinlərlə eynilik təşkil edir. Uyğurların da qədim hissəsi kas adlanırmış. I Şapurun qayaüstü yazılarında Kaş (Kaşqar) vilayətinin adı çəkilir. Ön Asiyada kasqay (qaşqay) adlı türk tayfaları mövcuddur. Həmçinin Sibirdə kasıl adlı türk xalqı yaşayır. Kaspilərə İberiya sərhəddində də rast gəlinir. IX əsrdə Kartli çarlığının ərazisində, Kürün sol sahilində Kaspi adlı şəhər mövcud olub.Hazırda da Tbilisi şəhərindən 48 km şimal-şərqdə Kaspi adlı yaşayış məntəqəsi vardır. IX əsr ərəb tarixçisi Albaniyanın qərbində, İberiya ilə sərhəddə Kasax (indiki Qazax) adlı şəhərin olduğunu qeyd edir. Bundan başqa, Cəlilabad rayonunda Xasıllı kəndinin adının da kaspilərlə bağlılığı iddia olunur. Bir çox tarixçilər hətta, kaspilərlə xəzərləri eyniləşdirir. (“kas” və “xəz” hissəciklərinə görə)…

Kutilər və  lulubelər  nəzərə alınmazsa, kaspilər Azərbaycan ərazisində mannalardan, madaylardan və albanlardan sonra dördüncü böyük etnosdur.[11]

Albaniyanın üç regionunda quqar tayfalarının da adı çəkilir. Birinci, indiki Ermənistan və Gürcüstan sərhəddində mövcud olmuş (güman ki, indi də var) Qoqarena adlı yer; ikinci, Albaniyanın şimal-şərqində maskutların yaşadığı ərazi (Bu haqda erməni müəllif Favstos Buzand məlumat verir); nəhayət, üçüncü, Şimali Qafqazda, Dəryal keçidində. (Bu haqda erməni müəllif İohan Drasxanakertsi məlumat verir).

D.L.Musxelişvili Qoqarena ilə Şimali Qafqazdakı Quqarkı eyni vilayət kimi qeyd edir. Əsasən, gürcü tarixşünaslığında quqarlar şərqi gürcü tayfaları kimi qeyd olunur. Q.A. Melikişvili isə quqarları Bibliyada skiflərə verilən qoq adı ilə eyniləşdirir. K.Baqryanorodnıy isə peçeneqlərin bir qolunu kuarçi (quqarçi) adlandığını qeyd edirdi.[12]

Bu gün Ermənistan ərazisində mövcud olan Quqark rayonu, eləcə də, Azərbaycanda “Göyərçin”(Göyərçinli) kimi yaşayış məntəqələrinin adlarının quqarlarla bağlı olduğu şübhə doğurmur. Dağıstanda indi də Quqarlı adlı azərbaycanlı kəndinin mövcudluğu quqarların bir hissəsinin eranın əvvəllərində Albaniyanın şimal-şərqində yaşaması ilə əlaqədardır. XVI əsrdə Anadoluda Boz – Ulus türk tayfa birləşməsinin bir tayfası kuxar (və ya kuqar) adlanırdı

Quqarçi tayfasının adı toponimlərdə Göyərçi (Göyərçin) və Göyərçinli kimi qalmışdır. Aydındır ki, onların göyərçin quşunun adı ilə heç bir əlaqəsi yoxdur, yalnız zahiri oxşarlıq vardır. Keçən əsrdə Ermənistanda Göyərçin (demək, əslində Quqarçin) kənd xarabalığı, Qars əyalətində Göyərçin kəndi və s. vardı. Göyərçin və Göyərçinli adlı kəndlər Azərbaycanda da vardır. Quqarların Ermənistanda mənşəcə türk olduğunu göstərən faktlardan biri də keçmişdə Quqark rayonunda yaşayan əhalinin bütünlüklə azərbaycanlılardan ibarət olmasıdır. Hər halda quqarların Ermənistandakı azərbaycanlıların etnogenezindəki rolu təkzibedilməzdir. Quqarlar orada erkən orta əsrlərdə yığcam halda yaşayırdılar. V əsr müəllifi Moisey Xorenski quqarları Ermənistanda “böyük və qüdrətli tayfa” kimi səciyyələndirir. Quqarların türkdilli tayfa olmasını bir fakt da aydınlaşdırır. “VII əsr erməni coğrafiyası” adlı əsərdə189 Ermənistanda Quqar əyalətinin 9 mahaldan ibarət olması göstərilir: Şorapor (“Şor dərəsi” deməkdir, türk mənşəli şor, yaxud çor etnonimindən və ermənicə por “dərə” sözündən; Gürcüstanda Şulaver toponimində qalır; “Dədə Qorqud”da “Şir Şəmsəddin” adındakı “şir” komponenti də əslində şor etnonimindən və “Dədə Qorqud”da oğuzların “Üç ox” adının gürcücə tərcüməsi olan Samişvilde sözündən ibarətdir) ; Çopapor (“Çöp dərəsi” deməkdir. Qədim türk dillərindəki çöp “dağarası çökəkliyi olan yüksəklik” sözündəndir. Ermənistanda keçən əsrdə Altı-Çöp, Qara-çöp adlı kəndlər vardı. Zəngilan rayonunda Çöpədərə kəndinin adında da bu söz vardır), Kolbopor (“Kuloba dərəsi” deməkdir), Taşir (“Daş yer”, “Daşlıq” deməkdir), Trel (saklarla gəlmiş trer tayfasının adından, gürcücə Tialeti), Kəngər, Cavak, Artaqan və Klarçi. Göstərilən toponimlərin hamısı türk mənşəlidir. Qoqar əyaləti gürcü mənbələrində Qoqareti, Qoqaleti adlanır ki, bu da Kırzıoğlu M. Fəxrəddinin yazdığı kimi190 “Dədə Qorqud”da “Qəflət (əslində Qoqalet) Qoca oğlu” adında əksini tapmışdır. Deyilənlər quqarların türkdilli olmasına heç bir şübhə yeri qoymur.[13]

Atropatena və Albaniya ərazisində yaşamış böyük tayfalardan biri də kadusilər olmuşdur. Onlar Xəzərsahili ərazilərdə yaşamış, döyüşə 35 min piyada çıxarmaq qabiliyyətinə malik olmuşlar. Qeyd olunur ki, kadusilər bu günkü talışların əcdadlarıdır. Talışların özününadlandırması kateşdir ki, bu da kadusi adı ilə oxşarlıq təşkil edir. Talışların türk mənşəli olmaları, Orxon-Yenisey kitabələrində “tölis” kimi qeyd olunduğu fikri də mövcuddur. Lakin tölislərin indiki talışlar olması fikri tarixçilər arasında çox da müdafiə olunmur.

Utilər (və ya udilər) Atropatena və Albaniyada yaşamış ən bpyük tayfalardan biri olmuşdur. Strabon və Heredot tərəfindən utilər Midiya ərazisində xatırlanır. Z.İ.Yampolski qeyd edir ki, bu ad həmçinin bütün alban əhalisinin özünüadlandırması olub. Utilərin yaşadıqları ərazilər barədə fərqli fikirlər mövcuddur. Heredot utilərin miklərlə (müklər) birlikdə İranın cənubunda, R.Froy isə orta Asiyada yaşadığını qeyd edir. Strabon yazır: “Utilər amardlar, kadusilər, qellər və anariaklarla birlikdə Midiya dağlarında (müasir Talış dağlarının olduğu iddia olunur) yaşayırlar…”

L.M.Məliksətbəyov utilərin Urartu mənbələrindı xatırlanan Uduri-Etiuni vilayətindən (Niq-Ararat bölgəsi) gəldikləri fikrini müdafiə edir. Antik mənbələrdə uti adı bəzən utidors kimi verilir. (Bəlkə də hunların bir qolu olan utidurlarla eynidirlər) Qeyd edək ki, şahsevənlərin bir qolu hazırda udulu adlanır. M.Barxudaryan qeyd edir ki, Qarabağda olan Seysulan kəndinin (udinlər yaşayırdı) əhalisi türkdür. XVII əsrdə Krasnoyarsk vilayətində türkdilli udin etnoqrafik qrupu yaşayırdı.Hazırda ora Nijni-Udinsk adlanır.

Bu gün udinlər Qəbələnin Nic kəndində, eləcə də, Gürcüstanın Oktomberi (Zinobiani) kəndində kompakt şəkildə yaşayırlar. Bizdə yaşayan udinlər 705-ci ildə Albaniyanın varlığına son qoyulduqdan və alban kilsəsi erməni-qriqoryan kilsəsinə tabe etdirildikdən sonra qriqoryanlaşmışdırlar. Lakin etnik cəhətdən ermənilərlə heç bir bağlılıqları yoxdur.

Lbinlər. Erməni mənbələrində alban vilayətlərindən biri olan Lpink vilayətinin adı çəkilir. A.L.Yakobson bunu Dağıstanda, Samur çayının yuxarı axarında, F.Məmmədova Samurun orta axarında, Alazan çayınadək olan ərazidə, V.Q. kotoviç isə Şəki ərazisində lokalizə edir. Gürcüstan ərazisində bu adda bir neçə toponim də mövcuddur (Lapniani, Laban-Kuri, Lapani-Atkari və s.) Avarlara qonuşarı tərəfindən verilən halbi adı da bu adla oxşarlıq təşkil edir.

Erməni müəllif Aqafangelin əsərinin yunan variantında Çilb (Silv) tayfasının adı çəkilir.V.Q.Kotoviç onları Samurçayın orta axarında, A.Akopyan isə Pisaatçayın yuxarı axarında lokalizə edir.  Bunlardan başqa, bir də Ciqb tayfaları mövcud olub.Onlar haqda ilk məlumat erməni müəllif Yegişeyə məxsusdur. Onların saxurların əcdadları olduğu iddia olunur. Bu ada ilk dəfə 293-cü ildə  fars qayaüstü yazılarında rast gəlinib.

Leqlər müasir lakların və ləzgilərin əcdadları hesab olunur. Strabon və Plutarx qeyd edirdi ki, leqlər və gellər (müasir ingiloyların əcdadları) alban və amazonkaların arasında yaşayırlar.

Qatlar (xınalıqlar) Quba rayonunun Xınalıq kəndi ərazisində yaşayırlar. Bu toponimi ilk dəfə XIII əsrdə Yaqut əl-Həməvi Xinaluq kimi qeyd edir.Sözün kökük Xeni toponimi ilə bağlıdır. Bu adla bağlı geniox tayfaları da yad edilir. S.T.Yeremyan Xenini Zaqatala ərazisində lokalizə edir. Qeyd edək ki, xınalıqlar özlərini kətid (qat) adlandırır.[14]

Erlər Albaniya ilə İberiya arasında yerləşən Ereti vilayətinin ərazisində yaşamışlar. T.Q.Papuaşviliyə görə, Eretiyə daxili Kaxetiya, Alazan sahili ərazi və Dağıstanın dağlıq rayonları daxil idi. Belə bir fikir də var ki, erlər çeçen-inquşların əcdadları olub.[15] Həmçinin “er” sözünün osetinlərin özünüadlandırması olan “iron” sözüylə eynilik təşkil etdiyini deyənlər də var (İ.Əliyev. V.İ.Abayev, Y.S.Qaqloyti).

Atropatena və Albaniya ərazisində yaşayan tayfalar arasında gellərin adə adı xatırlanır. K.Patkanov Gelan (Gilan) və Gelakuni vilayətlərinin adını bu tayfa ilə bağlayır. Q.Kapansyan isə Gelakunini Urarti Uelikunisi (Həmçinin Urartu şahı I Rusanın kitabələrində Göyçə gölünün adı Uelikuxi kimi qeyd edilir) ilə eyniləşdirir. A.Bakıxanov XVIII əsrədək İlisu bölgəsinin yuxarı hissəsinin Qoloda adlandığını yazmışdı. Qeyd edək ki, gellərin yengiloyların (ingiloyların) əcdadları olması fikri çox dəstəklənir. İngiloylar xristianlığı qəbul edərək, gürcüləşmiş, daha sonra I şah Abbasın dövründə zorla islamı qəbul etmişlər. Buna görə də geloylar, islamı qəbul etdikdən sonra yeni geloylar (yengiloy və ya ingiloy) adlanmağa başalmışlar.[16]

Maskutlar Albaniyanın şimal-şərqində yaşamış və Maskur çarlığını yaratmışlar. Onların irandilli (sovet tarixşünaslığı) və monqol (Qərb tarixşünaslığı) mənşəli hesab edənlər var. K.V.Trever onları xon adlandırır və Qafqazdilli hesab edir. Aqafangel isə maskutları “masaha hunları” adlandırırdı. Bu gün maskutların adı ilə bağlı bir neçə yer adı məlumdur. (Muşkur, Masqatar, Maştağa və s.)

Etnogenez prosesində iştirak edən kiçik tayfalardan biri də parnlardır. S.T.yeremyan onları Balasakanda-Kaspianada lokalizə edir. Ola bilsin ki, parnlar elə parfiyalılar olub. Amma bu barədə qəti fikir yürüdə bilmirik. Hətta obarenlərin türk mənşəli abar (apar, obr) tayfaları ilə və ya avarlarla hər hansı bağlılığı ola biləcəyi şübhələri də vardır.

Mənbələrdə pars tayfalarının da adı xatırlanır. Albaniyada Parsakan, Paris (1727-ci ildə Bariz kimi) Barezlər yaşayış məntəqələrinin olması bu tayfa ilə əlaqələndirilir. XIX əsrdə Cavanşir qəzasında Paris adlı kənd olub. N.Gəncəvinin “Xosrov və Şirin” əsərində adı çəkilən Perisuz şəhərinin, hazırda Gədəbəy rayonunun Qalakənd kəndi ərazisində mövcud olmuş Parisosla eynilim təşkil etdiyi qeyd olunur. Hətta parsların (əcdadları anariaklar) hazırda Abşeron kəndlərində geniş yayılmış tatların əcdadı olduğu fikri də var.

“Alban tarixi”ndə Albaniya ərazisində qardmanların yaşadığı da xatırlanır. Lakin belə bir fikir var ki, bu, ayrıca xalq yox, “Girdiman çarlığının sakinləri” anlamında işlədilib. Girdimanın isə lokalizasiyası ilə bağlı iki fikir var: birincisi, Gəncə-Qazax bölgəsində olduğu deyilir; ikincisi isə Dağlıq Şirvanda yerləşdiyi qeyd olunur (F.Şirvaninin şeirlərində də bu barədə məlumat var)

VI sərin sonu Sasani hökmdarı Xosrovun qohumu Mehran Albaniyanın qərb hissəsinə 30 min ailə (mihr tayfaları) məskun edir.1727-ci ilə aid bir mənbədə Girdiman vilayətinə tabe olan bir bölgənin adı Mihran (indiki Tovuz rayonu) kimi verilir. Bundan başqa, Bərdə ərazisində Mihravan adlı kənd mövcud olub.

Kürdlər (kortlar) hələ lap qədimlərdən Mesopotamiyadan tutmuş, Anadolunun cənub hissəsinədək, Zaqros dağlarında, İran ərazisində, eləcə də, Azərbaycan ərazisində məskunlaşmış qədim tayfalardan biri olmuşdur. Şəddadilər dövlətinin ərazisində də kürdlər kompakt halda yaşamışlar. Kürdlərin buraya kütləvi köçü isə iki mərhələdən ibarətdir. XV-XVI əsrlər (Səfəvilər dövrü) və IX əsr.

Bu gün də kürdlər Azərbaycan ərazisində, xüsusilə, qərb bölgəsində (Kəlbəcər, Laçın, eləcə də, Qubadlı) məskunlaşmışlar.

Xalqın formalaşması prosesi ərəb ağalığı dövründə davam etsə də, ərəblərin bu prosesə qatqısı hiss olunmadı. Əksinə, ərəblər yerli əhali arasında əriyərək assimiliyasiya olundular. Sadəcə öz varlıqlarını bəzi yaşayış məntəqələrinin adında saxlaya bildilər. Bunu eynilə monqol ağalığı dövrünə də aid etmək olar.

Xalqın formalaşması prosesi Səlcuq türklərinin Orta Asiyadan regiona gəlməsi ilə yekunlaşdı. Yəni artıq bu dövrdən Azərbaycan türkləri, Azərbaycan dili bu günkü formasına düşdü.

Göründüyü kimi, Azərbaycan xalqının etnogenezi prosesi uzun bir yol keçmiş və burada mənşəyindən asılı olmayaraq bir çox tayfalar iştirak etmişlər. Və heç bir halda, xalqımızın formalaşmasını yalnız türklərə, ya irandilli tayfalara və ya qafqazdilli xalqlara bağlamaq düzgün deyil. Bu prosesdə hər birinin öz payı vardır. Lakin eyni zamanda, türklərin avtoxton xalq olamamsı, XI əsrdən sonra buraya gələrək, yerli xalqları assimilyasiya etməsi fikri də kökündən yanlışdır.

Xalqların mənşəyinin araşdırılmasında DNA haploqruplarının öyrənilməsi də xüsusi əhəmiyyətə malikdir. Belə ki, hər bir xalq müəyyən DNA xromosomlarının daşıyıcısıdır. 

J2 haploqrupu Azərbaycan əhalisinin təxminən 20%-də, G haploqrupu 18%-də aşkar olunub. Bundan başqa, azərbaycanlılarda T (11%), R1b (11%), R1a (7%), E (6%), İ (3%) haploqrupları və digəriləri (15%) aşkar edilib.[17] Bəzi Azərbaycan sakinlərində isə T1, E1b1b1c1 (Anadolu mənşəli), G2a3b1 və R1b1a2 haploqrupları aşkar olunub.

Roza Arambievna iddia edir ki, Azərbaycan əhalisinin daşıdığı haploqruplarla (J1-M267 and J2a-M172) kumıklarınkı eynidir.[18]

Lakin əksər Qərb və rus tarixçiləri yenə də israrla bu günkü azərbaycanlıların əcdadlarının İrandilli tayfalar olduğunu, XI əsrdən sonra türkləşdiyini qeyd edirlər.

Xalqın mənşəyinin öyrənilməsində digər vasitə antropoloji tədqiqatlardır. Bura xalqın hansı irqə (və ya keçid irqə) mənsub olması, onun kəllə quruluşu kimi istiqamətlərə önəm verilir.

Böyük ağ irq daxilində azərbaycanlıların aid edildikləri Kaspi antropoloji tipi haqqında elmdə bir çox fikirlər var. XX yüzilliyin ən görkəmli antropoloqlarından olan Fişer 1923 – cü ildə Azərbaycan türklərini və türkmənləri oriental (şərq) irqə daxil etmişdir. Keçmiş sovet antropoloqları arasında isə bu məsələ ilə bağlı 4 nəzəriyyə vardır:

  1. Yarxo, Roqinski, Levin və Abduşelişvili Kaspi tipini şimali Hindistan və Orta Asiya xalqlarının mənsub olduqları antropoloji tiplərlə yaxınlaşdırmağa səy göstərmişlər.
  2. 1948 – ci ildə Q.F. Debets Kaspi tipini On Asiya kiçik irqinə daxil etmişdir. Debetsə görə, «azərbaycanlıların və türkmənlərin fiziki tipləri onları Qazaxıstan və Altayın qədim əhalisindən daha çox On Asiya və Aralıq dənizi sahillərinin əhalisi ilə qohumlaşdırır». Onun fikrini müdafiə edən Oşanin Kaspi tipini On Asiya kiçik irqinin uzunbaş modifikasiyası kimi təqdim etmişdir.
  3. Çeboksarovun irqi təsnifatında isə Kaspi tipi Aralıq dənizi – Balkan irqinə daxil edilmişdir.
  4. Bu məsələ ilə bağlı daha ziddiyyətli mövqe V.V. Bunaka məxsusdur. 1951 – ci ildə, görünür daha çox baş göstəricilərini nəzərə alan alim, Kaspi tipini Pont tipi ilə birlikdə Aralıq dənizi kiçik irqinə aid etmişdi. Sonrakı araşdırmalarında isə Bunak Kaspi tipini L.V. Oşanin tərəfindən Mavərənnəhr, Yarxo tərəfindən isə Pamir – Fərqan tipi adlandırılan antropoloji tiplərlə yaxınlaşdırmışdır.[19]

          Azərbaycan türkləri ilə eyni tipə aid edilən tatlar və kürdlər arasında uzunbaşlı və dəyirmi başlı variantlar müşahidə edilir. Azərbaycanın Naxçıvan Muxtar Respublikası ərazisində, Kiçik Qafqaz, Böyük Qafqazın cənub və cənub-şərq əraziləri, Abşeron yarımadası, Borçalı, Cənubi Azərbaycanın böyük qismində (Qərbi Azərbaycan ostanlığının cənubu istisna olmaqla qalan hissəsi, Şərqi Azərbaycan və Ərdəbil ostanlığının hamısı, Zəncan ostanlığının az bir qismi) yayılmış azərbaycan türklərinin demək olar ki, hamısı və Kərkük türkmanları  uzunbaşlı olması ilə seçilir. Kür çayı boyunca məskunlaşan əhalidə isə qarışıq elementlər müşahidə olunur. Bununla yanaşı Böyük Qafqazın şimal-şərq və şimal-qərb ərazilərində Qafqazion tipi ilə qarışıq elementlər müşahidə edilir. Son 1-2 əsrdə azərbaycan türkləri ilə kütləvi şəkildə olmasa belə ləzgi, buduq, uti, rus, erməni (XX əsrin 90-cı illərinə qədər), fars, tat, kürd və s. xalqlarla birgə nigahdan qarışıq tiplər meydana gəlmişdir. Bunuda qeyd etmək olar ki, adı çəkilən ərazilərdə azsaylı xalqlar arasında və Talışlarda kəllə quruluşu dəyirmibaşdır. Azərbaycan türklərinin əsas irqi göstəriciləri: dolixokran (uzunbaşlı), nazik və düz burunlu, ortaboylu, sıx saqqalı. Azərbaycan türklərində digər türk xaqlarında, xüsusi ilə kaspi tipinə aid olan xalqlarda olduğu kimi kiçik əmgək sümüyü çıxıntıya sahibdir. Türk alimləri bunu “turan çıxıntısı” adlandırır. Erməni və rus antropoloqları bunu beşik və ya digər təsirlə izah etməyə çalışsalarda bu isbat olunmamışdır

Qeyd etmək lazımdır ki, qədim türk topluluğundan hələ miladdan əvvəl II minilliyin ortalarında ayrılmış, Qədim Çin mənbələrində xus adlandırılan şərq oğuzları çinlilərdən özlərinin ağ irqə mənsub əlamətləri ilə seçilirdilər.[20]

Kaspi yarımtipi (Sağda – türkmən, solda – Azərbaycan türkü)

İstifadə edilmiş mənbələr və ədəbiyyat:

[1] Wikipedia

[2] Yenə orada

[3] Wikipedia

[4]  Bünyadov, Z.M., Yusifov Y.B. Azərbaycan tarixi I cild Bakı, 1994

[5] M.Kalankatuklu “Alban tarixi”, tərcümə etdi: Bünyadov Z.M. Bakı 1993 səh.15

[6] Сумбатзаде А.С. Азербайджанцы – этногенез и формирование народа Баку, 1990

[7]  Страбон География. пер. Г.А. Стратоновски. Москва 1964.  стр.77

[8] Qeybullayev Q. Qədim türklər və Ermənistan. Bakı, 1992

[9] Wikipedia

[10]  Бартольд В.В. Кимаки. Том V.,  Москва 1968

[11] Wikipedia

[12] Muxtarova Ə.İ. Türk xalqalrı tarixi, Bakı, 1999

[13] Wikipedia

[14]  Həvilov H.A. Azərbaycan etnoqrafiyası Bakı, 1991

[15]  Гейбуллаев Г.А. К этногенезу азербайджанцев Баку 1991, том 1

[16]  Həvilov H.A. Azərbaycan etnoqrafiyası Bakı 1991

[17] www.khazaria.com

[18] Yenə orada

[19] www.azerbaijans.com

[20] wikipedia

QEYD: Bu yazı mənim BDU-nin Tarix fakültəsində təhsil aldğım zaman işlədiyim kurs işinin əsasında yazılıb (Sonradan internet resurslardan əlavələr etməklə)

İSMAYIL SÜLEYMANOV